ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่น กองเมล็ดพันธุ์ข้าว กรมการข้าว ตั้งอยู่บนเลขที่ 31 หมู่ 3 บ้านหนองน้ำเกลี้ยง ตำบลสำราญ อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น พื้นที่รวม 43 ไร่ มีการดำเนินงานเรื่องการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าว เป็นศูนย์บริการชาวนาและสร้างเครือข่ายศูนย์บริการชาวนาในเขตจังหวัดขอนแก่น ศึกษาวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีการผลิต การใช้ และการตลาดเมล็ดพันธุ์ข้าว รวมถึงถ่ายทอดเทคโนโลยีด้านวิทยาการเมล็ดพันธุ์ เพื่อช่วยเหลือและรักษาผลประโยชน์ของชาวนา
นายมงคล จันทร์ประทัด ผู้อำนวยการศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่น กล่าวว่า วิสัยทัศน์ของศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่น คือเป็นองค์กรหลักในการผลิตและกระจายเมล็ดพันธุ์ข้าวพันธุ์ดีให้เกษตรกรได้ใช้อย่างทั่วถึงและก็ส่งเสริมธุรกิจเมล็ดพันธุ์ให้มีความเข้มแข็ง สำหรับภารกิจของหลักๆตอนนี้คือผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวชั้นพันธุ์ขยายและชั้นพันธุ์จำหน่าย ไว้จำหน่ายให้เกษตรกรทั่วไปและตัวแทนจำหน่ายและอีกหนึ่งภารกิจคือถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์ให้ให้เกษตรกรทั่วไปและผู้สนใจอีกด้วย
ส่วนโครงสร้างการบริหารงานของศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่นแบ่งออกเป็น 4 กลุ่ม 1 ฝ่าย 1.ฝ่ายบริหารทั่วไป เป็นฝ่ายสนับสนุนการปฏิบัติงานของกลุ่มต่างๆ 2.กลุ่มผลิตเมล็ดพันธุ์ จะมีหน้าที่ผลิตเมล็ดพันธุ์ในแปลงทำร่วมกับสมาชิกแปลงขยายพันธุ์ 3.กลุ่มควบคุมคุณภาพเมล็ดพันธุ์ กลุ่มนี้มีหน้าที่หลักคือทุกกระบวนการต้องมีการควบคุมคุณภาพเมล็ดพันธุ์ ตั้งแต่ควบคุมตรวจสอบคุณภาพเมล็ดพันธุ์หลัก คุณภาพเมล็ดแปลงขยายพันธุ์ ว่าผ่านมาตรฐานแปลงขยายพันธุ์หรือไม่ ตรวจตัดสินแปลงขยายพันธุ์ คุณภาพเมล็ดพันธุ์ก่อนการซื้อคืน ถ้าเมล็ดพันธุ์ไม่ผ่านมาตรฐานกลุ่มเจ้าหน้าที่ก็จะไม่อนุญาตให้นำเข้ามาสู่กระบวนการปรับปรุงสภาพ ควบคุมแม้กระทั่งในโรงงานปรับปรุงสภาพเมล็ดพันธุ์ให้เมล็ดพันธุ์ดีทุกขั้นตอนผ่านมาตรฐานที่กรมการข้าวกำหนด
4.กลุ่มพัฒนาธุรกิจเมล็ดพันธุ์กลุ่มนี้มีหน้าที่หลักๆก็คือกระจายเมล็ดพันธุ์ที่ผ่านกระบวนการปรับปรุงของกลุ่มผลิตเมล็ดพันธุ์กระบวนการของโรงงานปรับปรุงสภาพ การกระจายเมล็ดพันธุ์สู่เกษตรกรหรือสู่โครงการของภาครัฐ 5.กลุ่มถ่ายทอดวิทยาการเมล็ดพันธุ์ดี กลุ่มนี้จะเป็นกลุ่มน้องใหม่มีหน้าที่ถ่ายทอดความรู้องค์ความรู้ต่างๆ ของกรมการข้าว สู่เกษตรกรและบุคคลทั่วไปและดำเนินงานโครงการต่างๆของกรมการข้าวในฐานะตัวแทนกรมการข้าวเข้ามาปฏิบัติงานในพื้นที่ให้เกิดผลอย่างสูงสุดของกรมการข้าว
นอกจากนี้ ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่นยังมีการดำเนินงาน โครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ เพื่อลดต้นทุนและเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต โดยมีกำหนดเป้าหมายการผลิต การถ่ายทอดเทคโนโลยี การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตทุกขั้นตอน มีเป้าหมายการดำเนินงานของกลุ่มชัดเจน เป็นการเพิ่มอำนาจการต่อรองของเกษตรกรตลอดกระบวนการผลิต ช่วยพัฒนาเกษตรกรให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น มีรายได้เพิ่มมากขึ้น เกิดความมั่นคงในอาชีพ และสามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืนในที่สุด
สำหรับเกษตรแปลงใหญ่ข้าวของศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่น กรมการข้าวได้มอบหมายให้ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่นดำเนินการตั้งแต่ปีพ.ศ.2559-2564 มีแปลงใหญ่ข้าวรวมทั้งสิ้น 255 แปลง มีเกษตรกรร่วมโครงการแปลงใหญ่จำนวน 18,055 ราย พื้นที่ทั้งสิ้น 169,600 ไร่ ปัจจุบันศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่นได้รับมอบหมายให้ดูแลแปลงใหญ่ข้าวจำนวน 129 แปลงเกษตรกรทั้งหมด 6,366 ราย พื้นที่แปลงใหญ่ที่ร่วมโครงการปีนี้เกือบ 70,000 ไร่ ศูนย์ฯ ได้มอบหมายให้เจ้าหน้าที่นักวิชาการของศูนย์ไปถ่ายทอดเทคโนโลยีเรื่องการผลิตข้าวให้ได้คุณภาพ การผลิตข้าวอินทรีย์ และข้าว GAP ทั้งในด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์คุณภาพสูง ถ่ายทอดความรู้ตั้งแต่การเตรียมเมล็ดพันธุ์ การเตรียมดิน การใส่ปุ๋ย การดูแลรักษาโรคแมลง และก็หัวใจสำคัญเรื่องการผลิตเมล็ดพันธุ์คือไปถ่ายทอดความรู้ด้านตรวจตัดพันธุ์ปนในแปลง เพื่อให้มีเมล็ดพันธุ์คุณภาพดีไว้ใช้ในชุมชน ขั้นตอนสุดท้ายคือการเก็บตัวอย่างของสมาชิกแปลงใหญ่มาวิเคราะห์คุณภาพเพื่อพัฒนาคุณภาพสู่การเป็นแปลงผลิตเมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภาพมาตรฐานอีกด้วย
ส่วนโครงสร้างการบริหารงานของศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่นแบ่งออกเป็น 4 กลุ่ม 1 ฝ่าย 1.ฝ่ายบริหารทั่วไป เป็นฝ่ายสนับสนุนการปฏิบัติงานของกลุ่มต่างๆ 2.กลุ่มผลิตเมล็ดพันธุ์ จะมีหน้าที่ผลิตเมล็ดพันธุ์ในแปลงทำร่วมกับสมาชิกแปลงขยายพันธุ์ 3.กลุ่มควบคุมคุณภาพเมล็ดพันธุ์ กลุ่มนี้มีหน้าที่หลักคือทุกกระบวนการต้องมีการควบคุมคุณภาพเมล็ดพันธุ์ ตั้งแต่ควบคุมตรวจสอบคุณภาพเมล็ดพันธุ์หลัก คุณภาพเมล็ดแปลงขยายพันธุ์ ว่าผ่านมาตรฐานแปลงขยายพันธุ์หรือไม่ ตรวจตัดสินแปลงขยายพันธุ์ คุณภาพเมล็ดพันธุ์ก่อนการซื้อคืน ถ้าเมล็ดพันธุ์ไม่ผ่านมาตรฐานกลุ่มเจ้าหน้าที่ก็จะไม่อนุญาตให้นำเข้ามาสู่กระบวนการปรับปรุงสภาพ ควบคุมแม้กระทั่งในโรงงานปรับปรุงสภาพเมล็ดพันธุ์ให้เมล็ดพันธุ์ดีทุกขั้นตอนผ่านมาตรฐานที่กรมการข้าวกำหนด
4.กลุ่มพัฒนาธุรกิจเมล็ดพันธุ์กลุ่มนี้มีหน้าที่หลักๆก็คือกระจายเมล็ดพันธุ์ที่ผ่านกระบวนการปรับปรุงของกลุ่มผลิตเมล็ดพันธุ์กระบวนการของโรงงานปรับปรุงสภาพ การกระจายเมล็ดพันธุ์สู่เกษตรกรหรือสู่โครงการของภาครัฐ 5.กลุ่มถ่ายทอดวิทยาการเมล็ดพันธุ์ดี กลุ่มนี้จะเป็นกลุ่มน้องใหม่มีหน้าที่ถ่ายทอดความรู้องค์ความรู้ต่างๆ ของกรมการข้าว สู่เกษตรกรและบุคคลทั่วไปและดำเนินงานโครงการต่างๆของกรมการข้าวในฐานะตัวแทนกรมการข้าวเข้ามาปฏิบัติงานในพื้นที่ให้เกิดผลอย่างสูงสุดของกรมการข้าว
นอกจากนี้ ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่นยังมีการดำเนินงาน โครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ เพื่อลดต้นทุนและเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต โดยมีกำหนดเป้าหมายการผลิต การถ่ายทอดเทคโนโลยี การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตทุกขั้นตอน มีเป้าหมายการดำเนินงานของกลุ่มชัดเจน เป็นการเพิ่มอำนาจการต่อรองของเกษตรกรตลอดกระบวนการผลิต ช่วยพัฒนาเกษตรกรให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น มีรายได้เพิ่มมากขึ้น เกิดความมั่นคงในอาชีพ และสามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืนในที่สุด
สำหรับเกษตรแปลงใหญ่ข้าวของศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่น กรมการข้าวได้มอบหมายให้ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่นดำเนินการตั้งแต่ปีพ.ศ.2559-2564 มีแปลงใหญ่ข้าวรวมทั้งสิ้น 255 แปลง มีเกษตรกรร่วมโครงการแปลงใหญ่จำนวน 18,055 ราย พื้นที่ทั้งสิ้น 169,600 ไร่ ปัจจุบันศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวขอนแก่นได้รับมอบหมายให้ดูแลแปลงใหญ่ข้าวจำนวน 129 แปลงเกษตรกรทั้งหมด 6,366 ราย พื้นที่แปลงใหญ่ที่ร่วมโครงการปีนี้เกือบ 70,000 ไร่ ศูนย์ฯ ได้มอบหมายให้เจ้าหน้าที่นักวิชาการของศูนย์ไปถ่ายทอดเทคโนโลยีเรื่องการผลิตข้าวให้ได้คุณภาพ การผลิตข้าวอินทรีย์ และข้าว GAP ทั้งในด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์คุณภาพสูง ถ่ายทอดความรู้ตั้งแต่การเตรียมเมล็ดพันธุ์ การเตรียมดิน การใส่ปุ๋ย การดูแลรักษาโรคแมลง และก็หัวใจสำคัญเรื่องการผลิตเมล็ดพันธุ์คือไปถ่ายทอดความรู้ด้านตรวจตัดพันธุ์ปนในแปลง เพื่อให้มีเมล็ดพันธุ์คุณภาพดีไว้ใช้ในชุมชน ขั้นตอนสุดท้ายคือการเก็บตัวอย่างของสมาชิกแปลงใหญ่มาวิเคราะห์คุณภาพเพื่อพัฒนาคุณภาพสู่การเป็นแปลงผลิตเมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภาพมาตรฐานอีกด้วย