ร้อยเอก ดร.จารุพล เรืองสุวรรณ
อาจารย์ประจำคณะการทูตและการต่างประเทศ
มหาวิทยาลัยรังสิต
เมื่อหลายวันก่อนวงการวิชาการโดยเฉพาะด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศได้รับข่าวเศร้ากับการจากไปของปรมาจารย์ด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ Joseph Nye ซึ่งถือได้ว่าเป็นหนึ่งในปูชนียบุคคลของวงการวิชาการโลก โดยเฉพาะในฟากฝั่งของลัทธิเสรีนิยม (Liberalism) ที่คนไทยน่าจะรู้จักกันดีในฐานะผู้เสนอแนวคิด Soft Power ผู้เขียนขอมอบบทความชิ้นนี้เพื่อสดุดีต่อสิ่งที่ท่านได้มอบไว้ให้แก่โลกครับ
Joseph Samuel Nye Jr. หรือที่รู้จักกันในนาม โจเซฟ ไนน์ เกิดเมื่อวันที่ 19 มกราคม ค.ศ. 1937 เป็นชาวอเมริกัน จบการศึกษาระดับปริญญาตรีจาก Princeton University ปริญญาโทและเอกจาก Havard University เคยเป็นคณบดี Kennedy School of Government, Harvard University และเคยเป็นที่ปรึกษาด้านนโยบายการต่างประเทศให้แก่สหรัฐในหลายสมัย
เมื่อพูดถึงแนวคิดและข้อเสนอทางวิชาการ Joseph Nye นับได้ว่าเป็นหนึ่งในนักคิดคนสำคัญของทฤษฎีเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism) ตัวยง ที่มักจะเสนอแนวคิดทางวิชาการออกมายืนอยู่ฝั่งตรงข้ามของแนวคิดสัจจะนิยม (Realism) อยู่เสมอ ยกตัวอย่างแนวคิดที่สำคัญๆ ได้แก่ Soft Power และ Smart Power เป็นต้น แน่นอนว่าสำหรับคนไทยเรา สิ่งที่ได้ยินกันอยู่แทบทุกวันในยุคนี้สมัยนี้ ก็คือคำว่า Soft Power นั่นเอง
Joseph Nye ได้อธิบายไว้ว่า คำว่า Power หรือ อำนาจ นั้น คือ “ความสามารถในการทำให้ผู้อื่นทำสิ่งที่เราต้องการ” ซึ่งโดยทั่วไปในอดีตนั้นอำนาจมักมาจากกำลังทหาร การกดดันทางการเมือง หรือการกดดันทางเศรษฐกิจ เช่น การสงคราม เกมการเมือง หรือการคว่ำบาตรกันทางเศรษฐกิจ เป็นมาตรการต่างๆที่มีลักษณะของการบังคับขู่เข็ญให้ผู้อื่นยอมทำตามในสิ่งที่เราต้องการ เพื่อผลประโยชน์ของเรา ซึ่งเรียกกันว่า Hard Power
แต่เมื่อโลกวิวัฒนาการไป ผ่านการสงครามทั้งสงครามร้อนและเย็น โลกของเราเข้าสู่โลกของความร่วมมือกันมากขึ้น อำนาจจึงมีการขยายรูปแบบออกไป ไม่จำเป็นจะต้องตีกรอบอยู่แค่การใช้กำลังทหารหรือมาตรการกดดันเพื่อบังคับให้ผู้อื่นทำตามสิ่งที่เราต้องการเสมอไป แต่สามารถใช้สิ่งที่เรียกว่า Soft Power เป็นพลังอำนาจอีกแบบที่สามารถทำให้ผู้อื่นทำตามที่เราต้องการได้เช่นกัน โดยเป็นการทำให้ผู้อื่น “ต้องการในสิ่งที่เราต้องการ” เหมือนๆกัน ซึ่งจะนำไปสู่การทำตามสิ่งที่เราต้องการโดยดุษณีนั่นเอง ซึ่งสิ่งที่สามารถนำมาใช้ให้เป็น Soft Power ได้นั้น มีหลากหลายสิ่ง อาทิ วัฒนธรรม ค่านิยม นโยบายการต่างประเทศ การให้ความช่วยเหลือ เป็นต้น สิ่งนี้เรียกว่า Soft Power Resources ซึ่งแปลเป็นไทยได้ว่า ทรัพยากรของการเป็นอำนาจอ่อน นั่นเอง
อย่างไรก็ดี Soft Power Resources ต่างๆนั้น ลำพังตัวมันเองก็ไม่สามารถมีพลังอำนาจได้อย่างเต็มที่ ดังนั้น การสร้าง Soft Power จึงควรมีกระบวนการที่จะทำให้ทรัพยากรทั้งหลายเหล่านั้น “มีค่า” มากพอที่จะทำให้ผู้อื่น “ยอมทำตามสิ่งที่เราต้องการ”เมื่อถึงจุดนั้น นั่นคือ Soft Power ที่แท้จริง ซึ่ง Joseph Nye ได้กล่าวไว้ว่า“Universal Value” และ “Popularity” หรือ “การสร้างคุณค่าที่เป็นสากล” และ “ความนิยมชมชอบ” คือสองกระบวนการที่สามารถทำให้เกิดคุณค่าได้ นั่นเอง
นอกจากนั้น Joseph Nye ยังได้เสนอแนวคิด Smart Power เพิ่มเติมอีก โดย Smart Power คือการผสมผสาน Soft Power และ Hard Power เข้าด้วยกัน เพื่อสร้างแนวทางการบริหารจัดการและการใช้อำนาจให้มีประสิทธิภาพสูงสุด โดยวิเคราะห์ตามสถานการณ์ ซึ่งอำนาจทั้งสองแบบจะเป็นส่วนเสริมและผลักดันซึ่งกันและกันในการผลักดันนโยบายการต่างประเทศให้บรรลุเป้าหมายที่วางไว้
จะเห็นได้ว่า Joseph Nye เชื่อในโลกแห่ง Liberalism แต่ก็มิได้ละทิ้งความสำคัญของ Hard Power ไปเสียหมด แต่ยังนำมาผสมผสานเพื่อให้เกิดการบรรลุเป้าหมายทางการต่างประเทศ และจะเห็นได้ว่า เขาให้ความสำคัญกับความเชื่อมโยง การพึ่งพาอาศัยกัน ตลอดจนความร่วมมือกันของประเทศต่างๆผ่านแนวคิดแบบเสรีนิยม
เขาเชื่อว่า แม้โลกจะแข่งขันกันแต่ก็ยังเชื่อมโยง และนโยบายการต่างประเทศที่เน้นความเชื่อมโยงเหล่านี้ จะนำโลกไปสู่สันติภาพ แม้อาจจะเป็นไปไม่ได้ที่จะสันติภาพเต็มใบ แต่ก็อาจจะดีกว่าการที่ต่างคนต่างอยู่ ยึดโยงกับตัวเองและอำนาจของตัวเองเป็นหลัก จนนำไปสู่การโดดเดี่ยวตัวเองและการห้ำหั่นกันแบบ “ปลาใหญ่กินปลาเล็ก”
นโยบายการต่างประเทศของสหรัฐนับตั้งแต่อดีตเป็นต้นมา เชื่อได้ว่า ไม่น้อย...มาจากแนวคิดของชายผู้นี้ และเป็นแนวคิดที่ทำให้สหรัฐแข็งแกร่งและเป็นผู้นำของ “โลกเสรี”
บัดนี้เราสูญเสีย Joseph Nye ไปแล้ว คงเหลือไว้แต่องค์ความรู้ แนวคิด และข้อเสนอแนะที่มีค่าของเขา อยู่ที่เราแล้วล่ะครับ ว่าจะเอามาใช้ให้เกิดประโยชน์แค่ไหน เอามาใช้ให้เกิดสันติภาพ...หรือสงคราม
ที่น่าเศร้าที่สุด Joeseph Nye จากไป ในวันที่ดูเหมือนโลก Liberal ที่เขาเชื่อ...กำลังค่อยๆตายจากโลกไป ด้วยมือของ...ผู้นำโลกเสรี
ด้วยความระลึกถึง Joseph S. Nye
RIP